In dit hoofdstuk geef ik een aantal links en verwijzingen naar video's, documentaires, dagbladartikelen en achtergrondartikelen. 

Gelukkig leven we in een land met grote persvrijheid en daarom is het aanbod van informatie zeer uitgebreid en divers, maar de informatie bereikt vaak wel verschillende doelgroepen. De Bijlmerbewoners zelf zien waarschijnlijk ook maar een beperkte selectie van de informatie, die niet altijd op henzelf is afgestemd. Dat is waarschijnlijk ook een tekortkoming van deze website, die mogelijk in de Bijlmermeer door slechts enkelen bekeken zal worden.

*

Graag wil ik het belang van goede onderzoeksjournalistiek benoemen, omdat die van wezenlijk belang is voor onze democratie en voor het vertrouwen in elkaar. Daarmee bedoel ik de instituten van de overheid, onafhankelijke organen en de burgers in onze maatschappij, maar ook de journalistiek zelf. Op deze website worden artikelen aan beide zijden van het spectrum aangeboden: het is nergens de bedoeling om de media in het algemeen te veroordelen of te beschadigen. Juist het tegenovergestelde is het geval.

Ik wil duidelijk zijn in mijn opvatting dat ik vraagtekens zet bij het zelfcorrigerende vermogen en de kwaliteitszorg van sommigen in de media, specifiek met betrekking tot de vliegramp in de Bijlmermeer. Dit is ook verwoord in een artikel van De Groene Amsterdammer van 28 april 1999, waar de vraag naar een journalistieke enquête werd gesteld: "De tijd lijkt rijp voor een journalistieke enquêtecommissie" – zie Bijlmergekte ontmaskerd – De Groene Amsterdammer.

Met een juiste weergave van feiten in 2025 kunnen de Bijlmerbewoners zeer geholpen zijn (zie hierover het hoofdstuk (Complot)theorieën | ongevallenonderzoek EL AL 1862). Dit is in de Bijlmermeer ook in gesprekken aan mij aangegeven, en daarvoor wil ik mij graag inspannen.

Het is nu aan de onderzoeksjournalistiek en de media in Nederland zelf of zij zich geroepen voelen om in actie te komen, nu de archieven met betrekking tot het ongevallenonderzoek worden vrijgegeven – met uitzondering van het deel van het puur technische ICAO Annex 13-onderzoek. Over de lading bestaan volgens het ACOI-rapport uit april 2024 geen vragen van de Bijlmerbewoners meer. Het welbevinden van de Bijlmerbewoners wordt weldegelijk beïnvloed door de toonzetting van de berichtgeving in de media.

*

Verslag doen van de complexe vliegramp was niet altijd eenvoudig in alle hectiek, met tegenstrijdige informatie en de vele nog onbeantwoorde vragen. Er zijn goede artikelen geschreven over crisisbeheersing, de relatie tussen de burger en de overheid en de rol en vrijheid die EL AL in Nederland op Schiphol genoot. De kwalitatief hoogwaardige onderzoeksjournalistiek heeft tal van zaken goed op de kaart gezet. Maar de negatieve verhaallijnen van sommige media hebben bij de vliegramp het meeste aandacht gekregen en leven tot op de dag van vandaag voort bij een grootdeel van Nederland. (Lees bijvoorbeeld in Hangar 8 | ongevallenonderzoek EL AL 1862 hoe geruchten vanuit hangar 8 tot in de Bijlmermeer doordrongen en daar onrust veroorzaakten).

Deze negatieve verhaallijnen werkten – al dan niet door henzelf versterkt – tot diep in de Bijlmermeer door, in de hele maatschappij en zelfs tot in de politiek, ondanks dat men met feiten- en voortgangsgsrapportages goed op de hoogte werd gehouden. In twee gevallen leidde het zelfs tot een boek: Going Down Going Down (1994), dat weinig bescheiden pretendeerde het ware verhaal te beschrijven en Doemvlucht van Pierre Heijboer (2002). Vragen over de ramp bleven lang bestaan. Sommige vragen buiten het kader van een ICAO Annex 13 onderzoek werden uitvergroot. Het is (voor mij) onbegrijpelijk dat hiervoor, inmiddels 30 jaar na de ramp, een podium in de vorm van de dramaserie Rampvlucht geboden werd. Onbegrijpelijk omdat een eindverslag van de parlementaire enquête en diverse wetenschappelijke rapporten beschikbaar waren, op feiten gebaseerd dus.

Figuur 41: bron internet

Het onderstaande artikel uit de Telegraaf van 13 januari 1990 heb ik gebruikt tijdens mijn interview voor de documentaire Rampvlucht van de KRO-NCRV op 5 oktober 2022. Het diende als voorbeeld van hoe media kunnen misleiden en overdrijven om lezers te trekken. 

Journalist Pierre Heijboer van de Volkskrant vertrouwde me destijds toe dat je een verhaal zodanig moet schrijven dat de lezers het ook willen lezen. Het verhaal moet tot lezen uitnodigen, goed leesbaar zijn en eigenlijk net iets interessanter gemaakt worden dan het in werkelijkheid is. Kenmerkend voor zijn karakter voegde hij daaraan toe: 'een droog verhaal leest geen hond'.

De kop van een artikel is vaak bepalend, kan lang doorwerken en in extreme gevallen decennia blijven hangen. Voorbeelden met betrekking tot de vliegramp in de Bijlmermeer zijn er legio: 'alleen bloemen en parfum', 'explosieven en munitie', 'nucleaire lading', 'onder de pet houden', 'verwarring over een extra rondje', een ´vliegende chemie-fabriek´, 'te zwaar beladen', ´andere routes', 'keiharde fraude' en 'een overheid die niet om zijn burgers geeft'. Dat zijn statements of verhaallijnen die feitelijk niet kloppen, grotendeels ongecorrigeerd blijven, 30 jaar zijn bijven hangen en zelfs nieuw leven ingeblazen worden. 

Figuur 42A: Een ronkend artikel in de Telegraaf over een bijna ongeval. (Ik reisde destijds af naar Anchorage in Alaska om onderzoek te doen). Het verband tussen een militair geheim en het ongeval bestond niet. Bron dossier H.A. Pruis. Aan dit artikel is PIN 19900113: "Vulkaanaswolk was militair geheim" toegekend.

Figuur 42B: nog een graadje erger dan het artikel van de KLM erboven. DMMP was een legaal vervoerde stof die geen gevaar tijdens de brand opleverde. Het parfum Drakkar Noir ruikt geenszins zoet, en er is geen enkel verband met een leugen door de minister of een doofpot. Sensatie journalistiek met een groot maatschappelijk effect om de politiek in de gelegenheid te stellen om een parlementaire enquête af te dwingen. Bron Algemeen Dagblad Delpher.

In de onderstaande video's een aantal collega's uit het team van de vooronderzoeker aan het werk. Zij hebben regelmatig gepoogd uit te dragen hoe complex het ongevallenonderzoek was, maar zijn tevens ervan overtuigd het onderzoek met volle inzet te hebben gedaan.

Hieronder een podcast gebaseerd op het artikel van Admiral Cloudberg

De dramaserie Rampvlucht maakte nogal wat emoties los, zoals te lezen was in kranten en op sociale media. Men verwachtte eigenlijk dat de gelijknamige documentaire een beter beeld zou geven, maar dat gebeurde niet. Regisseur Els van Driel informeerde achteraf hoe ik vond dat mijn interview was weergegeven. Ik gaf haar aan dat het bij mij de indruk had achtergelaten dat het publiek niet goed geïnformeerd is en eigenlijk zelfs misleid werd: zowel op de website van de KRO-NCRV als in de documentaire werden complottheorieën nieuw leven ingeblazen alsof er nooit een parlementaire enquête was geweest. Meer specifiek: politicus Van Gijzel begon opnieuw over een kantoor van de Mossad op Schiphol, de landing op baan 27 en aërosolen van verarmd uranium. Vincent Dekker kreeg in 2017 de P-notulen onder ogen en moest constateren dat er 'niets te ontdekken' viel en dat hij informatie over de gestolen cockpit voice recorder had, waar hij overigens nooit mee naar de onderzoekers was gegaan. Ik gaf de regisseur verder aan dat het de redactie naar mijn mening ontbrak aan voldoende deskundigheid en feitenkennis om een goed beeld van de verschillende aspecten van de vliegramp te geven, en dat het tevens ontbrak aan onafhankelijkheid en objectiviteit. Er werd sterk de nadruk gelegd op de onbetrouwbare overheid. Zie hieronder mijn mail aan de regisseur.

Meer over de dramaserie en documentaire Rampvlucht vindt u onder de hoofdstukken ACOI | ongevallenonderzoek EL AL 1862 en Rampvlucht | ongevallenonderzoek EL AL 1862.

Voor Murky Skies van regisseur Noam Pinchas (2023) heb ik geprobeerd de feiten over het ongevallenonderzoek goed over te brengen. Ik gebruikte mijn internationale netwerk en ging zelf opnieuw door mijn dossiers. Er ontstond een band van vertrouwen. Er zou ruimte zijn voor hoor en wederhoor. Echter, toen ik een paar maanden na het interview bij toeval las dat een van de financiers van de serie (Dogwoof) van tevoren al de thema's had bepaald, nl. corruptie, het verbergen van de waarheid, Bijlmerziekten, 'sporen' van uranium, en een milieuramp à la een mini-Chernobyl, trof me dat diep. Zie hieronder voor deze 'wervende' tekst. Als ik dit van te voren had geweten, had ik nooit mijn medewerking verleend. Als geïnterviewde weet je immers nooit hoe er in opnames 'geknipt en geplakt' gaat worden. Het werd dus afwachten. Murky Skies gaat ervan uit dat het verarmde uranium gevaarlijk was en vergeet dat in het Medisch Onderzoek Vliegtuigramp Bijlmermeer (eindreportage aan Tweede Kamer 2004) nooit een verband is gevonden tussen ziekten en bijzondere geheime lading van het vliegtuig. Pinchas gaat ervan uit dat de overheid en de enquêtecommissie bewust alles hebben willen verdoezelen. Dat is een nogal eenzijdig beeld en journalistiek en feitentechnisch is er wel het een en ander op de documentaire aan te merken, die voornamelijk uitgaat van subjectieve informatie. En dat is nu juist wat je niet moet willen doen: je moet de feiten laten tellen. In het Duits werd Murky Skies als 'Tödliche Fracht' uitgezonden. Een titel die suggereert dat er een verband is tussen vracht en slachtoffers. Dit verband is nooit aangetoond. Het neerstorten van het vliegtuig en de daaropvolgende brand hadden 43 doden tot gevolg: niet de lading.

Figuren 43(L) en 44(R): opnamen voor de documentaire Murky skies thuis in 2021.

Figuur 44: de pitch van de financiers van de documentaire hadden allang van tevoren bepaald waar het over moest gaan. Bron dossier H.A. Pruis

Na het zien van zijn documentaire Murky Skies heb ik  Noam Pinchas, ondanks het feit dat ik moeite met de docu had,  toch een compliment voor zijn documentaire gegeven: hij heeft een aantal aspecten van de ramp met de informatie die hij heeft gehad aan de orde weten te stellen en heeft daar bijzonder veel tijd in gestoken. 

De journalisten Benjamin Denes en Andreas Spaeth van het Duitse medium FLUGFORENSIK maakten in april 2024 een goede podcast over vlucht EL AL 1862. Ze hebben zich keurig gehouden aan de feiten, en gaan niet in op speculaties en insinuaties. Geleerd van fouten in het verleden, had ik vooraf bedongen dat ik alleen zou meewerken als men zich aan de feiten zou houden. Eigenlijk ontstond in deze podcast voor het eerst een goede uitleg van het neerstorten van het vliegtuig, zoals in Nederland tot nu toe nauwelijks is gebeurd. Zowel de NOS als het ANP vonden het niet nodig aandacht te besteden aan het verschijnen van deze podcast. Op zijn zachtst gezegd opmerkelijk: een aantal complottheorieën in deze podcast worden heel duidelijk weerlegd.

Een goed artikel van Admiral Cloudberg: volledig conform de feiten.

Hebben de media in 2024 voldoende ruggengraat om de zaak conform de feiten recht te zetten?

Dat de ongevallenonderzoekers van destijds niet over hun werk zouden mogen praten is een onterechte stelling van sommigen in de media en in de Bijlmermeer. Dit blijkt toch overduidelijk uit deze website en uit de moeite die ze hebben gedaan om wederhoor te geven (Rampvlucht (2022), Murky Skies (2023), National Geographic, Air crash investigation, Flugforensik (2024), BBC-documentaire, et cetera). Ze zijn wel beducht om door complotdenkers overschreeuwd te worden en omdat de ervaringen met enkele Nederlandse dagblad media negatief zijn.

Aan het onderstaand artikel is toegekend PIN 20171003: Hoe de onderzoeker boeman werd van de Bijlmerramp.

Aan het onderstaande artikel is toegekend PIN 19980606: Nieuw voedsel voor een complottheorie.

Het artikel ‘Verkeerde lading. Wie zaaide nu eigenlijk al die onrust na de Bijlmerramp?’ van Max Arian en Joris van Casteren verscheen op 26 mei 1999 in De Groene Amsterdammer. Het is geen gewone reconstructie, maar vooral een debat over de vraag wie verantwoordelijk was voor de aanhoudende maatschappelijke onrust: de overheid, de Bijlmerspeurders of de media zelf? Aan het woord komen Vincent Dekker, mediaonderzoeker Peter Vasterman en NRC-journalist Frits Abrahams.

De kern is dat het artikel niet één schuldige aanwijst, maar wel nadrukkelijk de verantwoordelijkheid van de journalistiek ter discussie stelt. Vasterman betoogt dat de overheid door gebrekkige en trage informatievoorziening een voedingsbodem voor wantrouwen heeft geschapen, maar dat de pers vervolgens zelf een actieve rol is gaan spelen. Onvoldoende gecontroleerde en sensationeel gebrachte verhalen konden onzekerheid vergroten en gingen soms een eigen leven leiden. Zijn verwijt is dat media zichzelf in de evaluatie van de Bijlmerramp te gemakkelijk buiten beschouwing lieten.

Abrahams sluit daar voor een belangrijk deel bij aan. Hij noemt als voorbeeld de berichtgeving tijdens de parlementaire enquête over de zogenoemde ‘onder-de-pet-affaire’. Een belastende verklaring kreeg grote aandacht, terwijl een daaropvolgende verklaring die het beeld sterk nuanceerde veel minder prominent werd gebracht. Volgens hem kregen miljoenen kijkers daardoor een eenzijdig beeld. Zijn algemene conclusie is dat de pers rond de Bijlmerramp soms te ver is doorgeschoten en te weinig zelfkritiek heeft getoond.

Dekker verdedigt daarentegen de rol van de kritische Bijlmerjournalisten. Volgens hem probeerden zij juist een overheid wakker te schudden die onvoldoende openheid gaf. Hij stelt bovendien dat de meeste media aanvankelijk juist te volgzaam tegenover de autoriteiten waren. Tegelijk is opvallend dat hij in het gesprek erkent dat een eigen publicatie over een mogelijke plutoniumlading ‘voorbarig’ was geweest.

Het artikel laat daarmee eigenlijk een wisselwerking zien. De overheid leverde door onduidelijke, late of tegenstrijdige informatie een voedingsbodem voor argwaan. Bewoners, actiegroepen, bronnen en zogenoemde Bijlmerspeurders brachten nieuwe verhalen en vermoedens naar voren. De media selecteerden, versterkten en herhaalden die verhalen en konden daardoor van waarnemer zelf medespeler in de onrust worden. Vasterman benadrukt bijvoorbeeld dat een incident of onbevestigde mededeling door herhaling gemakkelijk tot een algemeen beeld kan uitgroeien.

Daar komt nog een vierde actor bij: de parlementaire enquêtecommissie zelf. Abrahams en Vasterman bekritiseren de manier waarop tijdens de openbare verhoren informatie werd gelekt en publiciteit werd gezocht. Vasterman spreekt daarbij van een soort symbiose tussen commissie en pers, waardoor beeldvorming en onderzoek elkaar konden gaan beïnvloeden.

De meest treffende samenvatting van de discussies is daarom ongeveer, dat de overheid door gebrekkige informatievoorziening (de eerste ramp was een luchtvaartongeval en de tweede ramp was een informatiecrises)  een klimaat waarin wantrouwen kon ontstaan, maar de media waren geen neutrale doorgeefluiken. Door spectaculaire, onvoldoende gecontroleerde of onvoldoende gecorrigeerde verhalen konden zij de onrust zelf versterken. De ‘Bijlmergekte’ was daardoor niet het werk van één partij, maar van een zichzelf versterkend samenspel tussen overheid, speurders, politiek en media.

Wat het artikel Verkeerde lading bijzonder maakt, is dat het al in 1999 de vraag stelde die later in het werk van Vasterman veel centraler zou worden: niet alleen ‘wat hebben de media over de werkelijkheid bericht?’, maar ook ‘wat heeft die berichtgeving vervolgens met die werkelijkheid gedaan?’

De conclusie van de discussie is dat de overheid aanleiding tot wantrouwen heeft of kan hebben gegeven zonder dat daarmee iedere  mediavoorstelling automatisch juist was. En dat bevestig ik vanuit de positie van de oorspronkelijke bronnen.

Het artikel ‘De Bijlmergekte ontmaskerd’ van Joris van Casteren en Peter Vermaas, verschenen in De Groene Amsterdammer op 28 april 1999, is een zeer scherpe kritiek op zowel de nasleep van de Bijlmerramp als op de rol van de journalistiek daarin. De auteurs schrijven direct na het verschijnen van het eindrapport van de parlementaire enquêtecommissie en constateren dat niet alleen de politiek iets heeft uit te leggen, maar ook de media.

Het bovenstaande artikel werd na felle reacties en juridische dreigementen van de besproken journalisten per rectificatie afgezwakt. 

Hieronder het volledige interview voor de documentaire rampvlucht.

Figuur 45(A) boven en 45(B) onder: interview De stentor, Algemeen Dagblad, Tubantia april 2022 met Anne Boer. PIN 20220924.

Figuur 46: interview Stentor met Anne Boer over de vrijgave van de website. PIN 20240830