Van speculatieve reconstructie naar een hardnekkig maatschappelijk verhaal

Bij het terugblikken op de geschiedenis van de Bijlmervliegramp ben ik steeds terughoudender geworden met het begrip complottheorie. Het woord heeft een uitgesproken negatieve bijklank. Wie een bepaalde verklaring als complottheorie bestempelt, loopt het risico daarmee ook de mensen die deze verklaring aanhangen als irrationeel of onredelijk weg te zetten. Dat doet onvoldoende recht aan de omstandigheden waarin veel van die opvattingen destijds ontstonden.

Na de ramp van 4 oktober 1992 heerste grote onzekerheid. Er waren slachtoffers gevallen, bewoners hadden hun huizen en dierbaren verloren, en veel mensen vroegen zich af hoe een groot verkeersvliegtuig midden in een woonwijk had kunnen neerstorten. De beschikbare informatie was aanvankelijk onvolledig, de technische toedracht ingewikkeld en het vertrouwen in de overheid bij een deel van de bevolking kwetsbaar.

In die omstandigheden probeerden journalisten, politici, bewoners en andere betrokkenen zich een beeld te vormen van wat er werkelijk was gebeurd. Zij gebruikten daarvoor getuigenverklaringen, beschikbare documenten, eigen waarnemingen en informatie van de autoriteiten. Daarmee construeerden zij verklaringen voor de toedracht van het ongeval en de gebeurtenissen die daarop volgden.

Daar is op zichzelf niets verkeerds aan. Speculatie is van alle tijden en hoort bij het menselijk denken. Iedereen speculeert. We proberen voortdurend gebeurtenissen te begrijpen op basis van de informatie waarover we op dat moment beschikken. Wanneer die informatie onvolledig is, vullen we ontbrekende schakels voorlopig in met aannames, vermoedens en mogelijke verklaringen. Zonder dat vermogen zouden we nauwelijks nieuwe vragen stellen, verbanden ontdekken of hypotheses ontwikkelen.

Ook in wetenschap en ongevallenonderzoek begint het zoeken naar verklaringen regelmatig met vermoedens. Onderzoekers formuleren hypothesen, onderzoeken alternatieve scenario's en proberen vervolgens vast te stellen welke verklaringen door de beschikbare gegevens worden ondersteund. Speculatie is dus niet het tegenovergestelde van onderzoek. Zij kan juist het begin ervan zijn.

Dat geldt evenzeer voor de journalistiek. Een journalist mag wantrouwend zijn, kritische vragen stellen en speculeren over mogelijke misstanden. Sterker nog, zonder een gezonde dosis achterdocht zouden belangrijke misstanden wellicht nooit aan het licht komen. Een journalist hoeft een officiële verklaring niet zonder meer te accepteren en mag op zoek gaan naar alternatieve verklaringen. Juist dat behoort tot de maatschappelijke waarde van onafhankelijke journalistiek.

De grens ligt dan ook niet bij het speculeren zelf. Die ligt bij de manier waarop vermoedens worden gepresenteerd, onderzocht en vervolgens aan nieuwe feiten worden getoetst.

Niet alle verklaringen die na de Bijlmervliegramp ontstonden, waren even goed onderbouwd. Sommige berustten op aannames, vermoedens of onjuiste interpretaties van op zichzelf correcte informatie die door de Rijksluchtvaartdienst en de Raad voor de Luchtvaart was verstrekt. Andere ontstonden doordat gegevens uit hun technische of historische context werden gehaald. Zo konden verschillende feiten, waarnemingen en vermoedens worden samengevoegd tot een ogenschijnlijk samenhangend verhaal, zonder dat de onderlinge verbanden daadwerkelijk waren aangetoond.

Achteraf bezien vind ik het daarom nauwkeuriger om te spreken van speculatieve reconstructies  of alternatieve verklaringsconstructies met complotachtige elementen , in plaats van deze zonder onderscheid als complottheorieën aan te duiden.

Dat betekent niet dat complotachtige gedachten geen rol speelden. Vermoedens over geheime militaire lading, nucleaire stoffen, betrokkenheid van geheime diensten of bewust achtergehouden informatie konden onderdeel zijn van zulke reconstructies. Maar niet iedereen die twijfelde aan de officiële lezing, ging noodzakelijkerwijs uit van een georganiseerd complot. Voor velen was de achterliggende gedachte eenvoudiger: men had het gevoel dat nog niet de volledige waarheid was verteld.

Die twijfel was in de eerste periode na de ramp niet op voorhand onbegrijpelijk. Ook onderzoekers werkten aanvankelijk met hypothesen die zij vervolgens aan nieuwe gegevens moesten toetsen. Het wezenlijke verschil ligt daarom niet in het hebben van vermoedens, maar in de bereidheid deze te herzien wanneer betere informatie beschikbaar komt.

Juist op dat punt krijgt de geschiedenis van de Bijlmerramp een opmerkelijke wending.

Tussen oktober 1992 en het verschijnen van het eindrapport van de Raad voor de Luchtvaart in februari 1994 kwamen steeds meer technische onderzoeksgegevens beschikbaar. De vliegroute werd gereconstrueerd, de oorzaak van de motorseparatie vastgesteld en de mogelijkheden van de bemanning werden onderzocht. Het eindrapport bracht deze bevindingen in een samenhangend en controleerbaar geheel bijeen.

Toch verdwenen verschillende alternatieve reconstructies niet. Zij bleven bestaan, ook wanneer belangrijke onderdelen ervan niet door de onderzoeksgegevens werden ondersteund.

In de periode van 1994 tot 1999 verschoof de aandacht bovendien steeds verder van de technische oorzaak van het ongeval naar de lading, gezondheidsklachten, ontbrekende documenten en de informatievoorziening door de overheid. Bestaande vermoedens werden verbonden met nieuwe vragen. De parlementaire enquête van 1999 bracht vervolgens belangrijke bestuurlijke tekortkomingen aan het licht, maar leverde geen bevestiging op voor verschillende vergaande verdenkingen die in de voorafgaande jaren waren ontstaan.

Daarmee deed zich iets bijzonders voor. Nieuwe feiten en onderzoeksresultaten leidden niet vanzelfsprekend tot het bijstellen van eerdere verklaringen. Ook wanneer oorspronkelijke bronnen aanvullende informatie verschaften of eerdere conclusies bevestigden, bleven bepaalde speculatieve reconstructies in het publieke debat voortbestaan.

Dat betekent overigens niet dat na 1999 helemaal geen nieuwe informatie meer beschikbaar kwam. Wel is het opmerkelijk dat latere documenten en aanvullende onderzoeken voor verschillende centrale verdenkingen geen wezenlijk andere feitelijke grondslag opleverden, terwijl de bestaande twijfel bleef terugkeren.

Het probleem was dus niet dat er in 1992 werd gespeculeerd. Het probleem was dat bepaalde speculaties ook jaren later door een kleine groep journalisten en een politicus nog werden gepresenteerd of herhaald, zonder dat zij voldoende werden aangepast aan de inmiddels beschikbare onderzoeksresultaten.

Dat is een fundamenteel onderscheid. Een hypothese die in oktober 1992 begrijpelijk was, hoefde in februari 1994 niet meer dezelfde bewijskracht te hebben. En een vermoeden dat in 1999 niet werd bevestigd, kon in 2022 niet zonder nadere onderbouwing opnieuw als een vaststaand historisch feit worden gepresenteerd.

Hier komt de rol van journalistiek en politiek nadrukkelijk in beeld. Journalistieke publicaties konden politieke vragen oproepen, terwijl politieke reacties op hun beurt de nieuwswaarde van die publicaties versterkten. Zo ontstond een wisselwerking waarin alternatieve verklaringen steeds opnieuw onder de aandacht kwamen. De herhaling van een vermoeden kon daardoor bijdragen aan de indruk dat er nog altijd een wezenlijk onopgelost probleem bestond.

Daarbij speelde ook het corrigerend vermogen van de media een belangrijke rol. Journalistiek heeft niet alleen de verantwoordelijkheid om vragen te stellen en mogelijke misstanden te onderzoeken, maar ook om eerdere berichtgeving opnieuw te beoordelen wanneer nieuwe feiten daartoe aanleiding geven. Het bestaan van journalistieke zelfkritiek, onder meer tijdens en na de parlementaire enquête, laat zien dat dit besef wel degelijk aanwezig was. Maar die zelfkritiek leidde niet altijd tot een even zichtbare en duurzame correctie van de verhalen die inmiddels breed bekend waren geworden.

Dat is des te opmerkelijker omdat de geschiedenis van de Bijlmerramp zich over tientallen jaren uitstrekt. Er was dus niet alleen sprake van de begrijpelijke onzekerheid van de eerste dagen en maanden. Er kwamen officiële onderzoeksrapporten, parlementaire verhoren, aanvullende onderzoeken en verklaringen van oorspronkelijke betrokkenen beschikbaar. Ook werd gelegenheid geboden tot wederhoor en inhoudelijke uitwisseling. Toch bleven verschillende oude speculatieve reconstructies terugkeren, soms in vrijwel dezelfde vorm als waarin zij kort na de ramp waren ontstaan.

Zo konden speculatieve reconstructies geleidelijk veranderen in vertrouwde maatschappelijke verklaringen. Wat aanvankelijk een hypothese was, werd door herhaling en bevestiging binnen het publieke debat voor sommige mensen een overtuiging. Nieuwe informatie werd vervolgens niet altijd gebruikt om die overtuiging opnieuw te toetsen, maar soms geïnterpreteerd vanuit het verhaal dat zich inmiddels had vastgezet.

Dat verschijnsel hoeft niet te betekenen dat mensen complotdenkers zijn. Wie jarenlang heeft gehoord dat belangrijke informatie mogelijk is achtergehouden, kan oprecht blijven geloven dat de waarheid nog niet volledig boven tafel is gekomen. Zeker wanneer het gaat om een ingrijpende ramp, persoonlijke ervaringen en zorgen over gezondheid, is zo'n overtuiging niet eenvoudig te veranderen.

Het probleem ligt dan niet uitsluitend bij degene die een alternatieve verklaring gelooft. Het ligt ook bij de manier waarop informatie wordt geselecteerd, geïnterpreteerd, verspreid en, wanneer dat nodig blijkt, gecorrigeerd.

Daarom lijkt mij het onderscheid tussen een speculatieve reconstructie en een complottheorie meer dan een kwestie van woordkeuze. Het maakt een nauwkeuriger historische beoordeling mogelijk. Het geeft ruimte om de oorspronkelijke onzekerheid en het wantrouwen serieus te nemen, zonder de latere verklaringen daardoor automatisch als juist te beschouwen. Tegelijk maakt het zichtbaar dat de verantwoordelijkheid om vermoedens aan feiten te toetsen niet ophoudt wanneer een verhaal eenmaal gepubliceerd is. Niettemin kan er ook sprake zijn van speculatieve reconstructie met complotachtige elementen.

Speculatie is niet het probleem. Het niet willen of kunnen bijstellen van speculaties wanneer de feiten daar aanleiding toe geven, is dat wel.

De belangrijkste vraag is uiteindelijk niet waarom mensen in 1992 speculeerden over de toedracht van de Bijlmervliegramp. De vraag is waarom verschillende speculatieve reconstructies, ondanks de beschikbaarheid van steeds meer controleerbare onderzoeksgegevens, zo weinig werden bijgesteld en tientallen jaren konden blijven voortbestaan.

Daarmee verschuift ook de historische beoordeling. Niet het ontstaan van twijfel staat centraal, maar het uitblijven van voldoende correctie toen er steeds meer duidelijkheid kwam.

En dat is wel een belangrijke les van de Bijlmervliegramp: niet dat mensen geen verkeerde vermoedens mogen hebben, maar dat een samenleving moet beschikken over het vermogen om zulke vermoedens opnieuw te toetsen, eerdere conclusies te herzien en aantoonbare fouten zichtbaar te herstellen.