Negativity bias – waarom negatieve signalen blijven hangen

Na een ramp ontstaat vrijwel altijd een periode van onzekerheid. In die eerste fase is informatie onvolledig, worden aannames gedaan en worden eerste verklaringen gegeven die later kunnen worden bijgesteld. In die context speelt een bekend psychologisch mechanisme een rol: negativity bias.

Negativity bias verwijst naar de neiging van mensen om negatieve informatie zwaarder te laten wegen dan positieve of neutrale informatie. Mogelijke risico’s, dreigingen of fouten trekken meer aandacht, worden beter onthouden en krijgen sneller betekenis dan verklaringen die relativeren of geruststellen.

Bij de Bijlmerramp werd dit mechanisme zichtbaar in de manier waarop verschillende signalen werden opgepakt en geïnterpreteerd. In de eerste weken na het ongeval waren veel aspecten nog onduidelijk: de oorzaak van het verlies van controle, de exacte toedracht van de vlucht en de aard van de lading. In die situatie kregen vooral mogelijke negatieve verklaringen — zoals gevaarlijke stoffen of andere risico’s voor de omgeving — veel aandacht.

Dat is verklaarbaar. In een dichtbevolkte woonomgeving, met zichtbare schade en slachtoffers op de grond, ligt de focus vanzelf op wat er mis zou kunnen zijn gegaan en welke gevaren nog aanwezig zijn. Negatieve scenario’s sluiten bovendien aan bij gevoelens van onzekerheid en behoefte aan verklaring. Daardoor krijgen zij relatief meer gewicht in het publieke debat.

Tegelijkertijd bleek dat latere onderzoeksresultaten, waarin bepaalde risico’s werden genuanceerd of uitgesloten, minder sterk doorwerkten in de beeldvorming. Niet omdat die informatie niet beschikbaar was, maar omdat negatieve indrukken zich eerder en dieper hadden vastgezet.

Dit betekent niet dat de aandacht voor mogelijke risico’s onterecht was. Integendeel, het onderzoeken van risico’s is een essentieel onderdeel van zowel journalistiek als ongevallenonderzoek. Wel laat het zien dat de manier waarop informatie wordt ontvangen en gewogen niet uitsluitend wordt bepaald door de feiten zelf, maar ook door de menselijke neiging om negatieve signalen prioriteit te geven.

In die zin helpt het begrip negativity bias om te begrijpen waarom bepaalde vragen en zorgen rond de Bijlmerramp langdurig aanwezig zijn gebleven, ook nadat daar vanuit onderzoek nadere duidelijkheid over was ontstaan.